İqlim böhranı ilə mübarizədə təhsilin yeri
Türkiyədə keçirilən COP31 konfransı iqlim böhranının yalnız ekoloji və iqtisadi deyil, həm də sosial və təhsil problemi olduğunu bir daha diqqətə çatdırıb. İqlim dəyişikliklərinin təsirinə daha çox məruz qalan uşaqlar üçün bu tədbirin əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Çünki bu gün qəbul edilən iqlim qərarları onların gələcəkdə hansı mühitdə yaşayacağını, hansı sağlamlıq riskləri ilə üzləşəcəyini və təhsil almaq imkanlarının necə dəyişəcəyini müəyyənləşdirəcək.
COP (Conference of the Parties) BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına qoşulmuş ölkələrin illik konfransıdır. Bu görüşlərdə dövlətlər qlobal istiləşmənin qarşısının alınması, istixana qazlarının azaldılması, iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma və zərər çəkən ölkələrə maliyyə dəstəyinin göstərilməsi məsələlərini müzakirə edirlər.
Bu ilki konfransın diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri uşaqlar, gənclər, təhsil və peşə bacarıqlarına ayrıca yer ayrılmasıdır. COP31-in rəsmi proqramında 14 noyabr xüsusi olaraq “Uşaqlar, gənclər, təhsil və bacarıqlar” mövzusuna həsr olunub. Həmin gün iqlim savadlılığı, yaşıl bacarıqlar, universitetlərin rolu, tədris proqramlarının yenilənməsi və ömürboyu öyrənmə məsələləri müzakirə ediləcək.
Bu yanaşma mühüm bir dəyişikliyi göstərir: iqlim böhranı ilə mübarizə yalnız enerji, sənaye və nəqliyyat sektorlarının deyil, həm də təhsil sisteminin vəzifəsinə çevrilir.
İqlim böhranının uşaqlar üçün yaratdığı təhlükələr bir neçə istiqamətdə özünü göstərir:
- Sağlamlıq və fiziki inkişaf üçün risklər
Uşaqların orqanizmi yüksək temperatur dəyişikliklərinə böyüklərlə müqayisədə daha həssasdır. Uzunmüddətli istilik dalğaları susuzlaşma, istilik vurması, yuxu pozuntuları və diqqətin zəifləməsi riskini artırır. Havanın çirklənməsi isə astma və başqa tənəffüs problemlərinin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.
İqlim dəyişikliyi su və qida təhlükəsizliyinə də təsir göstərir. Quraqlıq, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın azalması və su çatışmazlığı xüsusilə aztəminatlı ailələrdə uşaqların qidalanmasına mənfi təsir edə bilər.
- Təhsildə fasilənin yaranması
Daşqınlar, qasırğalar, meşə yanğınları və başqa təbii fəlakətlər məktəb binalarını dağıda, yolları yararsız vəziyyətə sala və uşaqların dərslərə davamiyyətini poza bilər. Bəzi hallarda məktəblər müvəqqəti sığınacaqlara çevrilir, müəllimlər və şagirdlər yaşayış yerlərini tərk etməyə məcbur olurlar.
Bu problem xüsusilə yoxsul ölkələrdə və iqlim risklərinin yüksək olduğu regionlarda daha kəskindir. Məsələn, COP31 ərəfəsində yayımlanan 9 noyabr 2026-cı il tarixli araşdırmada Keniyada quraqlıq və daşqınların uşaqların təhsildən yayınmasına, ailələrin dolanışığa görə övladlarını məktəbdən ayırmasına gətirib çıxardığı göstərilir.
- Psixoloji və sosial təsirlər
Təbii fəlakətlər zamanı evini, məktəbini və yaxınlarını itirən uşaqlar uzunmüddətli psixoloji gərginlik yaşaya bilərlər. Daimi iqlim təhlükəsi hissi, gələcəklə bağlı narahatlıq və ailələrin iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsi onların emosional sağlamlığına təsir göstərir.
Bundan əlavə, iqlim dəyişikliyi sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir. Maddi imkanları məhdud olan ailələrin uşaqları alternativ məktəblər, keyfiyyətli tibbi xidmət və təhlükəsiz yaşayış şəraitinin əlçatanlığı baxımından daha çox çətinliklə üzləşirlər.
Beləliklə, iqlim böhranı uşaqların yalnız sağlamlığını deyil, təhsil hüququnu, sosial inkişafını və gələcək imkanlarını da təhlükə altına alır.
COP31-in təhsil baxımından ən mühüm istiqamətlərindən biri məktəblərin və bütövlükdə təhsil sisteminin iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşdırılmasıdır.
UNESCO bu istiqamətdə Təhsilin Yaşıllaşdırılması Tərəfdaşlığı (Greening Education Partnership) təşəbbüsünü həyata keçirir. Təşəbbüs təhsil sisteminin dörd əsas istiqamətdə dəyişdirilməsini nəzərdə tutur:
- Yaşıl məktəblər
Məktəb binalarının enerji səmərəliliyinin artırılması, günəş enerjisindən istifadə, yaşıllıq sahələrinin genişləndirilməsi, suya qənaət və tullantıların azaldılması.
- Yaşıl tədris proqramları
İqlim dəyişikliyi, biomüxtəliflik, ekosistemlər, enerji və dayanıqlı istehlak mövzularının müxtəlif fənlərə inteqrasiyası.
- Müəllimlərin hazırlanması
Müəllimlərin iqlim elmi, ekoloji problemlər və davamlı inkişaf mövzularını şagirdlərə düzgün və elmi əsaslarla öyrətmək üçün hazırlanması.
- Yaşıl icmalar
Məktəblərin valideynlər, yerli icmalar, universitetlər və ictimai təşkilatlarla birlikdə ekoloji layihələr həyata keçirməsi.
Bu modelin əhəmiyyəti ondadır ki, ekoloji təhsil yalnız dərsliklərdəki məlumatlarla məhdudlaşmır. Şagirdlər öyrəndiklərini gündəlik həyatlarında tətbiq etməyə başlayırlar. Məsələn, məktəbdə su sərfiyyatının ölçülməsi, tullantıların çeşidlənməsi, ağacəkmə və enerji istehlakının izlənməsi uşaqlarda məsuliyyətli davranış formalaşdırır.
COP31-in uşaqlar və təhsil sistemi üçün əhəmiyyəti yalnız ekoloji şüurun formalaşdırılması ilə bitmir. İqlim böhranı əmək bazarını da dəyişdirir. Energetika, kənd təsərrüfatı, tikinti, nəqliyyat, sənaye və texnologiya sahələrində yeni peşələrə, bilik və bacarıqlara ehtiyac artır.
Günəş və külək enerjisi sistemlərinin mühəndisləri, enerji səmərəliliyi üzrə mütəxəssislər, ekoloji auditorlar, dayanıqlı şəhərsalma mütəxəssisləri, su ehtiyatlarının idarə edilməsi üzrə ekspertlər və ekoloji texnologiya tədqiqatçıları gələcəyin əmək bazarında daha çox əhəmiyyət qazanacaq.
Bu səbəbdən, təhsil sistemləri uşaqları yalnız mövcud peşələrə deyil, dəyişən iqtisadiyyatın tələblərinə də hazırlamalıdır.
Burada STEM təhsilinin - elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyatın inteqrasiya olunmuş tədrisinin əhəmiyyəti artır. Şagirdlər nəzəri biliklərlə yanaşı, real problemlərin həlli, məlumatların təhlili, texnoloji yeniliklərin tətbiqi və layihə hazırlamaq bacarıqlarına yiyələnməlidirlər.
Məsələn, məktəblilərin günəş panellərinin iş prinsipini öyrənməsi, məktəb binasının enerji sərfiyyatını hesablaması və suya qənaət edən sistemlər hazırlaması həm elmi biliklərini, həm də praktiki bacarıqlarını inkişaf etdirə bilər.
Beləliklə, iqlim təhsili gələcəkdə daha dayanıqlı iqtisadiyyatın formalaşmasına xidmət edən insan kapitalına investisiyadır.
COP31 bu baxımdan mühüm fürsətdir. Antalya konfransında irəli sürülən təşəbbüslər konkret dövlət proqramlarına, müəllim hazırlığına, yenilənmiş tədris proqramlarına və məktəb layihələrinə çevrilərsə, tədbirin təsiri konfransın keçirildiyi günlərlə məhdudlaşmayacaq.
Ekspertlər qeyd edir ki, əsl uğur COP31-in yekun sənədlərində deyil, həmin sənədlərin uşaqların gündəlik həyatında hansı dəyişikliklər yaradacağı ilə ölçüləcək. Daha təhlükəsiz məktəblər, iqlim savadlılığına malik müəllimlər, ekoloji məsuliyyət daşıyan şagirdlər və qərarvermədə iştirak edən gənclər - iqlim böhranına qarşı dayanıqlı gələcəyin əsas şərtləri məhz bunlardır.
