KAĞIZ-QƏLƏM ERASINA QAYIDIŞ

İsveç on illər boyu qlobal texnoloji innovasiyaların beşiyi və rəqəmsal cəmiyyət quruculuğunun etalonu hesab edilib. Lakin 2023-cü ildən etibarən ölkənin təhsil siyasətində baş verən kəskin dönüş bütün dünyanın diqqətini yenidən klassik təhsil metodlarına yönəltdi. İsveç hökuməti ibtidai məktəblərdə planşet və noutbukların istifadəsini məhdudlaşdıraraq, “kağız və qələm” erasına qayıtmaq barədə qəti qərar qəbul etdi. Bu addım sadəcə texnoloji bir yorğunluq deyil, elmi sübutlara və milli təhlükəsizlik səviyyəsində qəbul edilən təhsil böhranına verilən gözlənilən reaksiyadır.

İsveçin rəqəmsallaşmadan geri çəkilməsinin ən böyük səbəbi şagirdlərin fundamental bacarıqlarında müşahidə olunan geriləmədir. Associated Press (AP) Agentliyinin təhlil etdiyi PIRLS (Beynəlxalq Oxu Savadlılığı Tədqiqatı) nəticələri göstərdi ki, isveçli uşaqların oxu qabiliyyəti son beş ildə ciddi şəkildə zəifləyib. 2016-cı ildə 555 bal toplayan 4-cü sinif şagirdləri 2021-ci ildə cəmi 544 bal toplaya biliblər.

İsveçin Orta məktəb, ali təhsil və tədqiqat naziri Lotta Edholm bu rəqəmləri “təhsil böhranı” kimi xarakterizə edərək, The Guardian qəzetinə verdiyi müsahibədə bildirib ki, “Biz rəqəmsal alətləri tənqidi yanaşmadan, onların pedaqoji faydasını tam sübut etmədən məktəblərə daxil etdik. İndi isə görürük ki, bu, uşaqların təməl bilikləri mənimsəməsinə mane olur”.

İsveçin bu qərarı verməsində əsas səbəb ölkənin nüfuzlu tibbi müəssisəsi olan Karolinska İnstitutunun sərt mövqeyi oldu. İnstitutun mütəxəssisləri hökumətə təqdim etdikləri rəsmi rəydə qeyd ediblər ki, rəqəmsal cihazlar uşaq beyninin məlumatı emal etmə funksiyasını dəyişir. İnstitutun hazırladığı açıqlamada qeyd olunurdu ki:

• Ekran uşaqları mətni dərindən oxumaqdan çox, onu “skan etməyə” (göz gəzdirməyə) sövq edir. Bu, uzunmüddətli yaddaşın formalaşmasına mane olur.
• Motor bacarıqlarının inkişafı və əl yazısı arasında birbaşa əlaqə olduğunu vurğulayan institut qeyd edir ki, qələmlə yazdıqda beynin öyrənmə mərkəzləri fiziki olaraq klaviaturada düyməyə basmaqdan daha çox aktivləşir. Əl yazısı neyron əlaqələrini gücləndirir və dil öyrənmə qabiliyyətini artırır.
• BBC News-un təhlillərinə görə, rəqəmsal cihazlar təbiəti etibarilə çoxfunksiyalıdır. Şagird dərs oxuduğu cihazda eyni zamanda oyunlara və bildirişlərə çıxış əldə etdikdə, onun “dərin fokuslanma” (deep work) bacarığı məhv olur. Başqa sözlə, qurğu diqqət dağınıqlığı yaradır.

İsveç hökuməti bu keçidi sadəcə tövsiyə səviyyəsində saxlamayıb, ciddi maliyyə dəstəyi ilə də təmin edib. Euronews-un məlumatına görə, hökumət məktəbləri fiziki kitablarla təmin etmək üçün təkcə 2023-cü ildə 685 milyon kron (təxminən 60 milyon avro) vəsait ayırıb. Hökumətin hazırladığı plana əsasən hər bir şagirdin hər bir fənn üzrə şəxsi fiziki kitabı olmalıdır. Bu maliyyələşmə İsveçdə hər bir şagird üçün təhsil xərclərinin orta hesabla 500 dollardan çox artmasına səbəb olub. İslahat son 15 ildə İsveç təhsilində görülən ən bahalı “səhv düzəltmə” prosesi kimi tarixə düşüb.

Rəqəmlər göstərir ki, İsveç dövləti rəqəmsallaşmanın yaratdığı fəsadları aradan qaldırmaq üçün iqtisadi baxımdan çox ciddi bir yükü öz üzərinə götürüb.

Le Monde qəzeti qeyd edir ki, bu strategiya həm də məktəbəqədər təhsil müəssisələrini (bağçaları) əhatə edir. Artıq 6 yaşdan kiçik uşaqlar üçün rəqəmsal cihazlardan istifadə faktiki olaraq dayandırılır. Məqsəd uşaqların texnologiya ilə tanış olmazdan əvvəl fiziki dünya, kağız və insan ünsiyyəti ilə sağlam əlaqə qurmasıdır.

UNESCO-nun 2023-cü il üzrə Qlobal Təhsil Hesabatı (GEM Report) məktəblərdə smartfon və planşetlərin istifadəsini kəskin tənqid edib. Hesabatda vurğulanıb ki, texnologiya təhsildə bərabərsizliyi aradan qaldırmaq vədini yerinə yetirə bilməyib, əksinə, zəif nəticə göstərən şagirdlərin vəziyyətini daha da pisləşdirib.

İsveç nümunəsi artıq digər ölkələr üçün də “model” rolunu oynayır:

• Niderland 2024-cü ildən etibarən sinif otaqlarında cib telefonlarının, planşetlərin və smart saatların istifadəsini qadağan edib.
• Fransa “Rəqəmsal detoks” proqramları çərçivəsində məktəblərdə texnologiya istifadəsini yenidən nəzərdən keçirir.
• Böyük Britaniyada hökumət səviyyəsində məktəblərdə mobil telefonların tam qadağan edilməsi barədə təlimatlar hazırlanıb.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, İsveç bu addımı ilə keçmişə - XIX əsrə qayıtmaq istəmir. İsveçin bu addımı özünü rəqəmsal inkişafdan geri çəkmək və ya təcrid etmək demək deyil. Dəyişikliklərin məqsədi rəqəmsallığı tamamilə rədd etmək yox, onun yerini düzgün müəyyənləşdirməkdir. Associated Press-ə müsahibə verən pedaqoqlar bildiriblər ki, yüksək texnologiyalı cəmiyyətdə uşaqların rəqəmsal savadlılığı vacibdir, lakin bu savadlılıq fundamental oxuma-yazma bazası üzərində qurulmalıdır.

2026-cı ildən həyata keçirilən yeni strategiyanın əsas sütunları bunlardır:

1. İbtidai siniflərdə (1–3-cü siniflər) tam analoq təhsil: yalnız kağız, qələm və fiziki kitabların istifadəsinə icazə verilir.
2. Müəllim mərkəzli təhsil: Texnologiyanın müəllimi əvəz etməsi deyil, müəllimin texnologiyanı yalnız zəruri hallarda (məsələn, yuxarı siniflərdə kodlaşdırma dərslərində) istifadəsinə icazə verməsi vacibdir.
3. Dərsliklərin keyfiyyəti: Rəqəmsal platformalardakı səthi və tam olmayan məlumatlar əvəzinə, sistemli və ardıcıl biliyi təmin edən çap dərsliklərinə üstünlük verilməsi zəruridir.

İsveçin rəqəmsal təhsildən geri çəkilməsi texnologiyanın hər zaman “tərəqqi” demək olmadığına dair dünyaya verilmiş güclü mesajdır. The Guardian-ın qeyd etdiyi kimi, İsveç indi başa düşür ki, gələcəyin mühəndislərini, alimlərini və filosoflarını yetişdirmək üçün onlara əvvəlcə dərindən düşünməyi, fokuslanmağı və fiziki mətnlərlə işləməyi öyrətmək lazımdır.

Bu “analoq inqilabı” rəqəmsal asılılığın artdığı dövrdə uşaqların idrak sağlamlığını qorumaq üçün atılmış olduqca cəsarətli addımdır. İsveç təcrübəsi sübut edir ki, təhsildə ən effektiv innovasiya bəzən ən qədim və sınaqdan keçmiş üsullara qayıtmaqdır.