RƏQƏMSAL AKVARİUM, YOXSA ƏNƏNƏVİ KİTABXANALAR?
İnformasiya bolluğu və rahatlıq gənclərin həyatını asanlaşdırsa da, onları real dünyanın gərginliyinə qarşı daha həssas və hazırlıqsız edir. Psixologiyada bu vəziyyət bəzən “Akvarium effekti” adlandırılır və gənclərin həddindən artıq qorunan, riskdən uzaq və süni şəkildə təhlükəsiz saxlanılan bir mühitdə böyüməsini ifadə edir. Akvariumun içindəki balıq kimi onlar da təhlükəsiz şəraitdə yaşayırlar, lakin real həyatın “okeanı” ilə qarşılaşanda çətinlik çəkirlər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu problemin yaranmasında həm müasir təhsil sisteminin, həm ailələrin, həm də sosial medianın böyük rolu var. Məktəblərdə və universitetlərdə onlar, əsasən, qaydalara uyğun davranmağı, testlərə cavab verməyi və standart nəticələr əldə etməyi öyrənirlər. Halbuki həyat yalnız düzgün cavablardan ibarət deyil. Real həyatda insan bəzən uğursuz olur, risk edir, qərarsız qalır və problemləri özü həll etməli olur. Təhsil sistemi isə çox vaxt gənclərə bu bacarıqları aşılaya bilmir.
Amerikalı təhsil filosofu Con Dyui hesab edir ki, təhsil sadəcə məlumat ötürmək deyil, insanı həyata hazırlamaq prosesidir. Onun fikrincə, insan yalnız praktiki təcrübə və aktiv öyrənmə yolu ilə inkişaf edə bilər. Əgər təhsilalanlar yalnız kitabdakı məlumatları əzbərləyir və onu həyatda tətbiq etmirsə, bu biliklər uzunömürlü olmur. Dyui vurğulayır ki, məktəb həyata hazırlıq mərhələsi deyil, həyatın özü olmalıdır. Müasir dövrdə isə bir çox təhsil müəssisəsi təhsilalanları real həyatın problemlərindən uzaq saxlayan “akvarium”a çevrilib.
Bu vəziyyətdən çıxış yollarından biri kitab oxumaq və kitabxana mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsidir. Kitabxana sadəcə kitabların toplandığı bir məkan deyil. O, insanın düşüncə sərhədlərini genişləndirən, onu fərqli ideyalar və həyatlarla tanış edən intellektual mühitdir. Alqoritmlər insanların qarşısına, əsasən, onların maraq dairəsinə uyğun məzmun çıxardığı üçün gənclər çox vaxt yalnız öz fikirlərini dəstəkləyən məlumatları görürlər. Bu isə onların fərqli baxışlarla tanış olmaq imkanını məhdudlaşdırır. İnsan yalnız öz fikirlərinə yaxın düşüncələrlə qarşılaşır və fərqli baxış bucaqlarından uzaq qalır.
Amerikalı psixoloq Karol Duek özünün “inkişaf düşüncəsi” (growth mindset) nəzəriyyəsində bildirir ki, insanın uğuru onun səhvlərə münasibətindən asılıdır. Əgər insan uğursuzluğu son kimi qəbul edirsə, inkişaf edə bilmir. Lakin səhvləri öyrənmək fürsəti kimi görən insanlar daha uğurlu olurlar. Kitablar da insana məhz bu bacarığı qazandırır. Xüsusilə bədii ədəbiyyat oxuyan insanlar müxtəlif qəhrəmanların uğursuzluqları, mübarizələri və inkişaf yolları ilə tanış olduqları üçün həyata daha realist yanaşırlar.
Kitabxananın gənclər üçün əhəmiyyəti yalnız bilik qazanmaqla məhdudlaşmır. Kitabxana insanın özünü kəşf etdiyi məkandır. Burada onlar yalnız dərs üçün deyil, öz maraqları üçün də oxuyur. Bu isə müstəqil düşünmək bacarığını gücləndirir. Müasir təhsil sistemi, əsasən, təhsilalanlara “nə düşünməyi” öyrədir, kitablar isə “necə düşünməyi” öyrədir.
Fransız filosofu Mişel Fuko qeyd edir ki, bilik insanı azad edir və ona mövcud çərçivələri təhlil etmək imkanı verir. Onun fikrincə, cəmiyyət fərdləri müəyyən qaydalar və normalar daxilində formalaşdırır, insan isə tənqidi düşüncə vasitəsilə bu sərhədləri aşa bilir. Kitab oxumaq da məhz bu baxımdan insanın dünyagörüşünü genişləndirən ən güclü vasitələrdən biridir. Araşdırmalar göstərir ki, xüsusilə bədii ədəbiyyat oxumaq insanların empatiya qurmaq bacarığını artırır və onları fərqli insanların hisslərini daha yaxşı anlamağa sövq edir. 2023-cü ildə “The Guardian” qəzetində dərc olunan təhlildə qeyd olunur ki, rəqəmsal məzmunun sürətli istehlakı fonunda kitab oxumaq gənclərdə diqqətin davamlılığını, analitik düşünmə qabiliyyətini və empatiyanı gücləndirən ən təsirli vərdişlərdən biri olaraq qalır.
2021-ci ildə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (İƏİT) “21st-Century Readers” (21-ci əsrin oxucuları) hesabatında qeyd olunur ki, mütaliə vərdişinə malik olan şagirdlər tənqidi düşünmə, mətn analizi və problem həll etmək bacarıqlarında daha yüksək nəticələr göstərirlər. Bu isə kitabların yalnız bilik mənbəyi deyil, həm də insanın intellektual inkişafını dəstəkləyən mühüm vasitə olduğunu göstərir.
Müasir gənclərin əsas problemlərindən biri rahatlıq zonasına həddindən artıq bağlı olmaqlarıdır. Sosial media, texnologiya və rahat həyat insanları riskdən uzaqlaşdırır. Halbuki inkişaf insanın öz sərhədlərini aşdığı zaman başlayır. Kitabxana mühiti isə gənci araşdırmağa, sual verməyə və fərqli fikirlərlə qarşılaşmağa təşviq edir. Bu proses insanın dünyagörüşünü genişləndirir və onu daha güclü şəxsiyyətə çevirir.
Bu gün dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində kitabxanalara xüsusi diqqət ayrılması təsadüfi deyil. Finlandiya, Yaponiya və Almaniya kimi ölkələrdə kitabxanalar yalnız kitab oxumaq üçün deyil, gənclərin sosial və intellektual inkişafı üçün yaradılmış mədəniyyət mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərir. Çünki inkişaf etmiş cəmiyyətlər anlayırlar ki, kitab oxuyan və düşünən gənclər gələcəyin ən böyük sərvətidir.
Nəticə etibarilə, “Akvarium effekti” müasir gənclərin qarşısında duran ciddi problemlərdən biridir. Təhlükəsiz və rahat mühit insanı qoruya bilər, amma onu gücləndirməz. Gənclərin real həyata hazırlanması üçün onların düşüncə sərhədlərini genişləndirən mühitlərə ehtiyacı var. Kitabxana və kitab oxumaq isə bu yolda ən güclü vasitələrdən biridir. Çünki kitablar insanı yalnız məlumatlandırmır, həm də ona düşünməyi, hiss etməyi və həyatı anlamağı öyrədir. Akvariumun şüşə divarlarını qırıb okeanı kəşf etməyin ən təhlükəsiz və ən təsirli yolu bəzən sadəcə bir kitabın ilk səhifəsini açmaqdan başlayır.
