İTİRİLƏN FÜRSƏTLƏRDƏN MƏMNUNLUQ
Son onilliklərdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı insanların gündəlik həyatını köklü şəkildə dəyişdirib. Xüsusilə sosial media platformalarının geniş yayılması uşaqların və yeniyetmələrin informasiya əldə etmək, ünsiyyət qurmaq və özlərini ifadə etmək üsullarına ciddi təsir göstərib. Bununla yanaşı, daim onlayn olmaq, başqalarının fəaliyyətlərini izləmək və heç nəyi nəzərdən qaçırmamaq istəyi yeni psixoloji problemlərin meydana çıxmasına səbəb olub. Bu problemlərdən ən çox müzakirə olunanı FOMO (Fear of Missing Out - nəyisə əldən vermək qorxusu) olsa da, son illərdə onun əksini ifadə edən JOMO (Joy of Missing Out - nəyisə əldən verməkdən məmnunluq duymaq) anlayışı da diqqət mərkəzindədir.
“BBC Worklife”da yayınlanan məqalədə qeyd olunur ki, JOMO insanın marağını cəlb edən və ya etməyən bütün fəaliyyətlərdə iştirak əvəzinə, daha şüurlu şəkildə seçimlər etmək, bəzi imkanlardan imtinaya görə narahatlıq deyil, məmnunluq hissi keçirməkdir. Bu yanaşma xüsusilə uşaqların və yeniyetmələrin təhsil həyatında mühüm əhəmiyyət daşıyır.
FOMO anlayışını ilk dəfə 2004-cü ildə amerikalı tədqiqatçı Patrik MakGinnis təsvir edib. Sonrakı illərdə aparılan araşdırmalar göstərib ki, sosial media istifadəsi ilə FOMO arasında güclü əlaqə mövcuddur. İngiltərədə aparılan bir sıra tədqiqatlar sosial şəbəkələrdən intensiv istifadə edən yeniyetmələr arasında narahatlıq, stress və özünüqiymətləndirmə problemlərinin daha çox müşahidə olunduğunu aşkarlayıb. ABŞ-də aparılan araşdırmalar isə göstərib ki, yeniyetmələrin böyük əksəriyyəti dostlarının sosial mediada paylaşdıqları tədbirlərdə iştirak etmədikdə özlərini kənarda qalmış hiss edir.
Bu vəziyyət təhsil mühitinə də təsir göstərir. Bir çox şagird yalnız akademik uğur qazanmağa deyil, eyni zamanda müxtəlif kurslarda iştirak etməyə, idman fəaliyyətlərinə qoşulmağa, sosial tədbirlərdə görünməyə və sosial mediada aktiv olmağa çalışır. Nəticədə uşaqların üzərində həm akademik, həm də sosial təzyiq artır. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, belə şəraitdə bəzi uşaqlar daim məşğul olmaq məcburiyyəti hiss edir və boş vaxt keçirməyi səmərəsizlik kimi qəbul edirlər.
Məhz bu nöqtədə JOMO konsepsiyası əhəmiyyət qazanır. JOMO uşaqlara və gənclərə öyrədir ki, hər imkanın arxasınca qaçmaq vacib deyil. İnsan bütün fəaliyyətlərdə iştirak etmədən də uğurlu və xoşbəxt ola bilər. Bu yanaşma fərdin öz prioritetlərini müəyyənləşdirməsinə və vaxtını daha məqsədyönlü idarə etməsinə kömək edir.
Təhsil sahəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, uşaqların həddindən artıq yüklənməsi onların akademik nəticələrinə həmişə müsbət təsir göstərmir. Məsələn, ABŞ-də fəaliyyət göstərən bəzi təhsil tədqiqat mərkəzlərinin hesabatlarına görə, dərsdənkənar fəaliyyətlərin çoxluğu müəyyən həddən sonra şagirdlərdə yorğunluq, motivasiya azlığı və emosional tükənmə yarada bilər. Bu vəziyyət xüsusilə yüksək nailiyyət əldə etməyə çalışan məktəblilərdə müşahidə olunur.
JOMO fəlsəfəsi uşaqların təhsil həyatında balans yaratmağa imkan verir. Balanslı yanaşmaya görə, şagird bütün kurslara yazılmaq əvəzinə onun maraq və qabiliyyətlərinə uyğun fəaliyyətləri seçməlidir. Bu seçimlər uşağın inkişafını dəstəkləməklə yanaşı, ona istirahət və sərbəst fəaliyyət üçün də vaxt saxlamalıdır.
Araşdırmalar göstərir ki, sərbəst oyun və strukturlaşdırılmamış boş vaxt uşaqların inkişafında mühüm rol oynayır. ABŞ-nin aparıcı pediatrik təşkilatlarından olan Amerika Pediatriya Akademiyası qeyd edir ki, oyun uşaqların yaradıcılığını, problem həlletmə bacarıqlarını və emosional inkişafını gücləndirir. Lakin müasir dövrdə bir çox uşaqların gündəlik qrafiki o qədər sıxdır ki, sərbəst oyun üçün kifayət qədər vaxt qalmır. JOMO yanaşması bu problemi aradan qaldırmağa kömək edə bilər.
JOMO-nun başqa mühüm üstünlüyü diqqət və konsentrasiyanın artırılması ilə bağlıdır. Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərib ki, daimi bildirişlər, sosial media yeniləmələri və rəqəmsal yayındırıcılar uşaqların diqqətini dağıdır. Şagird dərs oxuyarkən telefona gələn mesajlar və ya sosial şəbəkələrdə paylaşılan yeniliklər onun diqqətini yayındırır. JOMO yanaşması isə rəqəmsal fasilələrin yaradılmasını və bəzi onlayn fəaliyyətlərdən könüllü uzaqlaşmağın tərəfdarıdır. Bu da öyrənmə prosesinin səmərəliliyinə şərait yaradır.
Yeniyetmələr arasında aparılan psixoloji araşdırmalar göstərir ki, sosial müqayisə özünüqiymətləndirməyə ciddi təsir edir. Sosial mediada insanlar adətən həyatlarının ən uğurlu və xoşbəxt anlarını paylaşırlar. Bu görüntülər isə başqa istifadəçilərdə öz həyatlarının daha az maraqlı olduğu hissini yarada bilər. Yeniyetmələr bu müqayisələrə xüsusilə həssasdırlar. JOMO yanaşması uşaqlara başqalarının həyatını daim izləmək əvəzinə öz maraqlarına və məqsədlərinə fokuslanmağı öyrədir.
Müəllimlər üçün də JOMO konsepsiyası faydalı yanaşma təqdim edir. Təhsil mütəxəssisləri son illərdə akademik nailiyyətlə yanaşı sosial və emosional öyrənmənin də vacibliyini vurğulayırlar. Uşağın yalnız yüksək qiymətlər əldə etməsi deyil, həm də emosional sağlamlığını qoruması vacib sayılır. Bu baxımdan müəllimlər şagirdlərə vaxtın idarə olunması, rəqəmsal savadlılıq və sağlam həyat balansı haqqında biliklər verə bilərlər.
Prosesdə valideynlərin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzi valideynlər yaxşı niyyətlə uşaqlarını çoxsaylı kurslara və fəaliyyətlərə yönləndirirlər. Onlar düşünürlər ki, nə qədər çox fəaliyyət olarsa, uşağın gələcəkdə uğur qazanmaq şansı da bir o qədər yüksək olar. Lakin psixoloqlar xəbərdarlıq edirlər ki, həddindən artıq yüklənmə uşaqlarda stress və emosional yorğunluq yarada bilər. JOMO prinsipləri valideynlərə uşaqlarının ehtiyaclarını daha diqqətlə qiymətləndirməyə kömək edir. Hər fəaliyyətə qatılmaq əvəzinə uşağın maraqlarına uyğun seçimlər etmək daha faydalı olar.
JOMO müasir dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin qarşılaşdığı sosial və psixoloji təzyiqlərə cavab olaraq formalaşmış mühüm anlayışdır. O, hər şeyi etmək və heç nəyi əldən verməmək istəyinin əksinə olaraq, şüurlu seçim və bəzi imkanlardan imtina etməyi normal qəbul edir. Araşdırmalar göstərir ki, balanslı həyat tərzi, rəqəmsal fasilələr, sərbəst oyun və emosional rifah uşaqların sağlam inkişafı üçün ən azı akademik uğur qədər vacibdir. Buna görə də JOMO yanaşması təhsil sistemində, ailədə və cəmiyyətdə uşaqların rifahını dəstəkləyən faydalı perspektiv kimi qiymətləndirilə bilər. O, uşaqlara yalnız daha yaxşı öyrənməyi deyil, həm də daha sağlam və balanslı həyat sürməyi öyrədən mühüm yanaşmadır.
