SONBEŞİKLƏR ƏRKÖYÜN OLUR?

Sosial mediada yəqin ki, tez-tez sizin də qarşınıza "Ailənin ilk uşaqları anadangəlmə lider, məsuliyyətli və ciddi olur; sonuncular isə ərköyün, dəymə-düşər və qayğısız" məzmunlu paylaşımlar çıxır. Bu fikir o qədər populyarlaşıb ki, bir çoxumuz özümüzü və ya qardaş-bacılarımızı bu qəliblərə sığışdırmağa çalışırıq. Bəs elmi araşdırmalar bu barədə nə deyir? Həqiqətənmi doğum sırası (ailədə neçənci uşaq olmağımız) şəxsiyyətimizi və intellektimizi ömürlük proqramlaşdırır?

Bu suala ən ciddi və genişmiqyaslı cavablardan birini Almaniyanın Leypsiq və Mayns universitetlərinin tədqiqatçıları Yuliya Rorer (Julia Rohrer), Boris Eqloff (Boris Egloff) və Stefan Şmukle (Stefan Schmukle) veriblər. Onlar ABŞ, Böyük Britaniya və Almaniyadan olan 20 mindən çox insanın məlumatlarını təhlil edərək böyük bir araşdırma aparıblar. Dünyanın ən nüfuzlu elm jurnallarından sayılan PNAS-də (Proceedings of the National Academy of Sciences) yayımlanan bu araşdırma sosial medianın illərdir təkrarladığı "böyük uşaq liderdir, sonuncu ərköyündür" mifini alt-üst edib.

Gəlin, bu 20 min nəfərlik nəhəng araşdırmanın pərdəarxasına baxaq.

Doğum sırasının şəxsiyyətə təsir etdiyi ideyası elmdə yeni deyil. Bu nəzəriyyənin əsasını XX əsrin əvvəllərində məşhur psixoloq Alfred Adler qoyub. Adler iddia edirdi ki, ailənin ilk uşağı doğulanda diqqət mərkəzində olur, lakin ikinci uşaq gələndə o, "taxtından salınır". Bu travma ilk uşaqları daha çox gücə can atan, avtoritar və lider ruhlu edir. Sonuncu uşaqlar isə ailənin "sevimlisi" olaraq böyüdüyü üçün daha ərköyün, asılı və sosial mediada deyildiyi kimi "dəymə-düşər" olurlar.

Yüz ilə yaxındır ki, həm insanlar, həm də bəzi psixoloqlar böyük elmi sübut olmadan bu fikri qəbul edirdilər. Çünki bu mülahizələr gündəlik müşahidələrimizə çox uyğun gəlirdi. Biz həmişə böyük qardaşımızın bizə yol göstərdiyini və ya kiçik bacımızın ərköyünlüyünü görüb Adlerin haqlı olduğunu düşünürdük. Lakin Rorer və komandası bu mövzuya tamamilə fərqli prizmadan yanaşdılar.

Yuliya Rorer və həmkarları sadəcə insanların özləri haqqında fikirlərinə güvənmədilər. Onlar Psixologiyada "Böyük beşlik" (Big Five) adlanan və şəxsiyyəti müəyyən edən 5 əsas xüsusiyyəti test etdilər:

1. Ekstraversiya (ünsiyyətcillik): insanın nə qədər sosial, enerjili və liderliyə meyilli olması.
2. Eksentriklik (yeniliyə açıqlıq): yaradıcılıq, intellektual maraq və yeni təcrübələrə meyillilik.
3. Vicdanlılıq (məsuliyyətlilik): nizam-intizam, etibarlılıq və planlı hərəkət etmək.
4. Mülayimlik (üzüyola olmaq): mehribanlıq, güvən və komandada işləmək bacarığı.
5. Nevrotizm (emosional qeyri-sabitlik): stressə davamsızlıq, tez incimək, həyəcan və elə sosial medianın dediyi həmin "dəymə-düşərlik".

Əgər sosial mediadakı postlar doğru olsaydı, araşdırmanın nəticəsində ilk uşaqlarda "məsuliyyətlilik" və "liderlik" (ekstraversiya) pik həddə olmalı, sonuncu uşaqlarda isə "nevrotizm" (dəymə-düşərlik) yüksək çıxmalı idi.

Araşdırmanın nəticələri həm psixologiya dünyasını, həm də cəmiyyəti heyrətləndirdi: doğum sırasının şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə demək olar ki, heç bir təsiri yoxdur. Məlumatlar analiz edildikdə məlum oldu ki, ailənin birincisi, ikincisi və ya sonuncusu olmağınız sizin lider, ərköyün, dəymə-düşər, əsəbi və ya mehriban insan olmağınıza təsir etmir. İlk uşaqların sonuncu uşaqlardan daha məsuliyyətli və ya sonuncuların birincilərdən daha emosional olduğuna dair heç bir statistik qanunauyğunluq tapılmadı.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, insanlar arasındakı xarakter fərqləri o qədər unikal və mürəkkəbdir ki, onu sadəcə "mən ailənin kiçiyiyəm" formuluna sığışdırmaq qeyri-mümkündür. Xarakteri genlər, dost çevrəsi, həyatda qarşılaşdığınız hadisələr və şəxsi təcrübələr formalaşdırır.

Lakin Rorer, Eqloff və Şmuklenin araşdırması başqa maraqlı məqam üzə çıxardı. Xarakter testlərində heç bir fərq tapılmasa da, intellekt (IQ) testlərində kiçik, lakin real bir fərq ortaya çıxdı. Məlumatlar göstərdi ki, ailənin ilk uşaqları özlərindən sonra gələn bacı-qardaşlarına nisbətən orta hesabla daha yüksək IQ-yə malik olurlar. Bu fərq çox böyük deyil (təxminən 1.5 - 2 IQ xalı qədər), yəni bu, ilk uşağın dahi, sonuncunun isə zəif zəkalı olması demək deyil. Amma fərq statistik olaraq realdır və ardıcıllıqla aşağı düşür: birinci uşağın IQ-sü ikincidən, ikincinin IQ-sü isə üçüncüdən bir az yüksək olur. Bundan əlavə, ilk uşaqların obyektiv testlərdə intellektual potensialı daha yüksək çıxmaqla yanaşı, onların öz intellektlərinə olan inamı da yüksək olur. Tədqiqatçılar bu fenomeni biologiya ilə deyil, sosial və ailədaxili dinamika ilə izah edirlər. Bunun bir neçə əsas səbəbi var:

• Bölünməmiş diqqət: ilk uşaq doğulanda valideynlərin bütün resursları – vaxtı, sevgisi, enerjisi və maddi imkanları yalnız bir uşağa yönəlir. Valideynlər onunla daha çox danışır, kitab oxuyur və məşğul olurlar. Sonrakı uşaqlar doğulduqda isə bu resurslar bölünür.
• "Müəllim" effekti: ilk uşaqlar böyüdükcə kiçik bacı-qardaşlarını öyrətmək rolunu üzərlərinə götürürlər. Onlara oyun qaydalarını izah edir, dərslərinə kömək edirlər. Psixologiyada sübut olunub ki, bir məlumatı başqasına öyrətmək, həmin məlumatı dərk edən insanın intellektini və koqnitiv bacarıqlarını ciddi şəkildə artırır.

Deməli, ilk uşaqların "ağıllı" olması onların genetik üstünlüyündən deyil, ailədə oynadıqları roldan qaynaqlanır.

Əgər elm bu mifi dağıdıbsa, niyə hələ də sosial mediada bu mövzuda minlərlə post paylaşılır? Bunun arxasında "Təsdiqləmə qərəzliliyi" (Confirmation Bias) adlanan psixoloji faktor dayanır. Biz bir fikrə inanırıqsa, beynimiz avtomatik olaraq həyatda yalnız bu fikri təsdiqləyən nümunələri axtarır və yadda saxlayır. Kiçik qardaşınız adi bir şeyə görə inciyəndə dərhal "Bax, axırıncı uşaqdır, ona görə belə dəymə-düşərdir" deyə düşünürsünüz. Amma onun dəfələrlə güclü və iradəli davrandığı məqamları beyniniz görmür.

Başqa bir səbəb isə yaş fərqidir. Biz ailə üzvlərimizi müşahidə edərkən çox vaxt yaş fərqini xarakter fərqi ilə qarışdırırıq. 18 yaşlı böyük qardaş təbii ki, 10 yaşlı kiçik qardaşdan daha məsuliyyətli görünəcək. Amma bu onların doğulma sırasına görə yox, sadəcə birinin yetkin, o birinin isə hələ uşaq olmasına görədir.

PNAS-də dərc olunan bu fundamental araşdırma sübut edir ki, hər bir insan öz taleyini və xarakterini özü yazır.