HARRİ POTTERƏ SUAL VER
Müasir təhsil yanaşmalarında şagirdlərin mətnlə fəal qarşılıqlı əlaqə qurmasına və oxuduqlarını dərindən təhlil etməsinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Təkcə mətnin məzmununu yadda saxlamaq deyil, həm də hadisələri, personajların davranışlarını və müəllifin vermək istədiyi mesajları anlamaq şagirdlərin oxu bacarıqlarının inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan sadə, lakin təsirli fəaliyyətlərdən biri də “Personaja sual verin” strategiyasıdır. ABŞ-də bəzi məktəblərdə tətbiq olunan bu üsul şagirdlərin oxu prosesinə daha fəal qoşulmasına, tənqidi düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə və sinif müzakirələrinin keyfiyyətinin yüksəlməsinə kömək edir.
“Personaja sual verin” strategiyasının əsas ideyası şagirdlərin oxuduqları əsərdəki personajlardan birinə sual hazırlamasıdır. Dərsin əvvəlində hər şagirdə kiçik qeyd vərəqi təqdim olunur və onlara bir-iki dəqiqə ərzində seçdikləri personaja vermək istədikləri sualı yazmaq tapşırılır. Şagirdlər istənilən personajı seçə bilərlər, lakin sual mütləq həmin gün müzakirə olunan fəsil və ya hekayə ilə bağlı olmalıdır. İlk baxışdan çox sadə görünən bu fəaliyyət, əslində, şagirdlərin mətn üzərində daha dərindən düşünməsini tələb edir. Çünki məntiqli sual hazırlamaq üçün onlar personajın xüsusiyyətlərini, hisslərini, motivlərini və hadisələrdəki rolunu analiz etməlidirlər.
Məsələn, şagirdlər “Harri Potter”dən bir parça oxuyurlarsa, belə bir sual hazırlaya bilərlər:
“Harri, Voldemortla qarşılaşacağını bildiyin halda niyə yenə də təhlükənin üzərinə getməyə qərar verdin?”
Bu sualı hazırlamaq üçün şagird yalnız hadisələri xatırlamaqla kifayətlənə bilməz. O, personajın cəsarətini, məsuliyyət hissini, dostlarına bağlılığını və qərarlarının səbəblərini təhlil etməlidir.
Bu cür suallar şagirdlərin personajların daxili aləmini, hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələrini və əsərin əsas ideyasını daha dərindən dərk etmələrinə kömək edir. Beləliklə, “Personaja sual verin” strategiyası sadə bir fəaliyyət olmaqla yanaşı, tənqidi düşünmə, təhlil və müzakirə bacarıqlarının inkişafına xidmət edir.
Edutopia təhsil tədqiqatları mərkəzinin təqdim etdiyi müxtəlif yanaşmalara uyğun olaraq, bu strategiyanın əsas üstünlüklərindən biri şagirdlərin oxu prosesində fəal iştirakını təmin etməsi və onların mətnə marağını artırmasıdır. Ənənəvi oxu dərslərində şagirdlər, adətən, müəllimin hazırladığı sualları cavablandırır və ya tapşırıqları yerinə yetirirlər. Bu fəaliyyətlər oxu bacarıqlarının inkişafına töhfə versə də, şagirdlər çox vaxt məlumatı qəbul edən passiv öyrənən mövqeyində qalırlar. “Personaja sual verin” strategiyası isə şagirdləri sual formalaşdırmağa, fərziyyələr irəli sürməyə və mətnə əsaslanaraq cavablar axtarmağa təşviq edir. Beləliklə, onlar oxu prosesində daha fəal rol alır, mətni yalnız oxucu kimi deyil, həm də araşdıran və təhlil edən bir iştirakçı kimi dərk etməyə başlayırlar.
Strategiyanın başqa mühüm cəhəti odur ki, onu formativ qiymətləndirmə vasitəsi kimi istifadə etmək olar. Müəllim şagirdlərin yazdığı sualları oxumaqla onların mətni nə dərəcədə anladıqlarını müəyyən edə bilir. Əgər şagirdlərin sualları hadisələrin mahiyyətini əks etdirirsə, personajların hiss və davranışlarını təhlil etməyə yönəlibsə, bu onların mətni yaxşı qavradığını göstərir. Əksinə, səthi və ya mövzu ilə əlaqəsiz suallar müəllimə həmin şagirdlərin əlavə dəstəyə ehtiyacının olduğunu işarəedir. Beləliklə, fəaliyyət müəllimə dərhal əks-əlaqə əldə etmək imkanı yaradır və növbəti dərslərin planlaşdırılmasında kömək edir.
Bu metod həmçinin sinif müzakirələrinin keyfiyyətini artırır. Şagirdlərin hazırladığı suallar çox vaxt maraqlı və gözlənilməz olur. Müəllim bu sualları sinifdə paylaşdıqda və ya şagirdlər özləri səsləndirdikdə geniş müzakirələr yaranır. Məsələn, bir personajın müəyyən qərarı niyə verdiyi, hansı hissləri keçirdiyi və ya gələcəkdə nə edəcəyi ilə bağlı suallar müxtəlif baxış bucaqlarının ortaya çıxmasına səbəb olur. Belə müzakirələr şagirdlərə yalnız öz fikirlərini ifadə etməyi deyil, həm də başqalarının düşüncələrini dinləməyi və qiymətləndirməyi öyrədir.
“Personaja sual verin” strategiyası tənqidi düşünmə bacarıqlarının inkişafına da əhəmiyyətli təsir göstərir. Tənqidi düşünmə yalnız faktları yadda saxlamaq deyil, məlumatları təhlil etmək, nəticə çıxarmaq və fərqli ehtimalları nəzərdən keçirmək bacarığıdır. Şagird personaja sual hazırlayarkən mətnin görünən hissəsindən kənara çıxmağa çalışır. O, personajın daxili dünyasını, motivlərini və gələcək davranışlarını düşünür. Bu proses şagirdlərin daha mürəkkəb və analitik düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. Xüsusilə ədəbiyyat dərslərində bu cür fəaliyyətlər şagirdlərə mətnləri daha şüurlu şəkildə oxumağa kömək edir.
Strategiya ədəbi təhlil bacarıqlarının formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Şagirdlər personajların xarakter xüsusiyyətlərini, müəllifin istifadə etdiyi bədii təsvir vasitələrini və hadisələrin inkişaf xəttini daha diqqətlə izləyirlər. Bunun nəticəsində onlar qabaqcadan işarələmə, konflikt, xarakter inkişafı və mövzu kimi ədəbi anlayışları daha yaxşı qavrayırlar. Mətnə verilən sualların keyfiyyəti artdıqca şagirdlərin təhlil səviyyəsi də yüksəlir.
Bu fəaliyyətin uğurlu olmasının səbəblərindən biri də onun sadə və əlçatan olmasıdır. Strategiyanı tətbiq etmək üçün xüsusi texnologiya və hazırlığa ehtiyac yoxdur. Bir neçə dəqiqə və kiçik qeyd vərəqləri kifayətdir. Bununla yanaşı, fəaliyyət müxtəlif yaş qruplarına və fərqli mətn növlərinə uyğunlaşdırıla bilər. Hekayələr, romanlar, nağıllar və hətta tarixi mətnlər üzərində də eyni üsuldan istifadə etmək mümkündür.
Nəticə etibarilə, “Personaja sual verin” strategiyası şagirdlərin oxu prosesinə fəal qoşulmasını təmin edən, onların tənqidi düşünmə və ədəbi təhlil bacarıqlarını inkişaf etdirən effektiv tədris üsuludur. Bu fəaliyyət şagirdləri sadəcə məlumat qəbul edən deyil, düşünən, araşdıran və sual verərək öyrənənlərə çevirir. Müasir təhsilin əsas məqsədlərindən biri də məhz belə müstəqil və analitik düşünə bilən fərdlər yetişdirməkdir. Buna görə də “Personaja sual verin” strategiyası siniflərdə tətbiq oluna bilən sadə, lakin yüksək təsir gücünə malik yanaşmalardan biri sayıla bilər.
