EV TAPŞIRIĞI YOXDUR?
Uzun illər ərzində şagirdlərin daha çox öyrənməsi üçün onlara çoxlu ev tapşırıqları verilməsinin vacib olduğu düşünülürdü. Lakin müasir pedaqoji araşdırmalar göstərir ki, akademik uğur hər zaman dərsdənkənar əlavə yükün miqdarı ilə ölçülmür. Bu yanaşma xüsusilə Finlandiya təhsil sisteminin nümunəsində daha aydın görünür.
Finlandiya modeli tez-tez “ev tapşırığı olmayan məktəb sistemi” kimi təqdim olunsa da, əslində, burada ev tapşırıqları tamamilə ləğv edilməyib. Fərq ondadır ki, şagirdlərə verilən tapşırıqların həcmi minimum səviyyədə saxlanılır və onların əsas məqsədi uşaqları əlavə stress altında saxlamaq deyil, öyrənilən bilikləri möhkəmləndirməkdən ibarətdir.
Təhsil üzrə beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, saatlarla davam edən ev tapşırıqları məktəblərin ümumi uğurunu müəyyən edən əsas amillərdən biri deyil. Əksinə, bəzi hallarda həddindən artıq dərs yükü uşaqlarda yorğunluq yaradır, onların öyrənməyə marağını azaldır və ailə həyatı ilə məktəb arasında tarazlığın pozulmasına səbəb olur.
Finlandiyalı pedaqoqların fikrincə, uşaqların məktəbdən sonrakı vaxtı ən az dərs qədər vacibdir. Onların fikrincə, uşaq yalnız kitab qarşısında keçirdiyi saatlar ərzində deyil, gündəlik həyat təcrübələri vasitəsilə də inkişaf edir. Ailə ilə birlikdə keçirilən vaxt, dostlarla ünsiyyət, idman fəaliyyəti, yaradıcı məşğələlər və istirahət uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Bu fəlsəfəyə görə, məktəbin vəzifəsi uşağın bütün vaxtını nəzarət altında saxlamaq deyil. Əksinə, məktəb şagirdə öyrənməyə marağı, müstəqil düşünməyi və həyatı dərk etməyi öyrətməlidir. Buna görə də, Finlandiyada uşaqlar məktəbdən sonra saatlarla əlavə tapşırıqlar yerinə yetirmək əvəzinə, müxtəlif hobbilərlə məşğul olmağa və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməyə təşviq olunurlar.
Mütəxəssislərin fikrincə, çoxlu ev tapşırıqları bəzən sosial bərabərsizliyi də dərinləşdirə bilər. Çünki bütün ailələrin uşaqlara eyni səviyyədə dəstək vermək, repetitor xidmətlərindən istifadə etmək və ya əlverişli öyrənmə şəraiti yaratmaq imkanları olmur. Daha az ev tapşırığı isə müxtəlif sosial qruplardan olan uşaqlar üçün daha bərabər imkanların formalaşmasına kömək edir.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) araşdırmalarında qeyd olunur ki, Finlandiyanın əsas üstünlüklərindən biri təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi, müəllimlərin yüksək peşəkarlığı və məktəblərin geniş muxtariyyətə malik olmasıdır. Araşdırmalara görə, Finlandiya modeli beş əsas sütun üzərində dayanır.
- Bərabərlik rəqabətdən daha vacibdir.
Bir çox ölkələrdə məktəblər arasında reytinq yarışı, elit məktəblər və yüksək nəticə uğrunda rəqabət hökm sürür. Finlandiyada isə məktəblər arasında fərqlərin minimuma endirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Burada “ən yaxşı məktəb” anlayışı demək olar ki, mövcud deyil. Məqsəd bütün məktəbləri yaxşı məktəbə çevirməkdir. Bu səbəbdən ölkənin ucqar bölgəsində yerləşən məktəb ilə paytaxt Helsinkidəki məktəb arasında keyfiyyət fərqləri çox aşağıdır.
- Az ev tapşırığı, çox həyat təcrübəsi.
Finlandiya təhsil sistemi haqqında ən geniş yayılmış fikirlərdən biri ev tapşırıqlarının tamamilə ləğv olunmasıdır. Əslində, bu, müəyyən qədər mifdir. Şagirdlərə ev tapşırıqları verilir, lakin onların miqdarı bir çox ölkələrlə müqayisədə xeyli azdır.
- Müəllim peşəsi cəmiyyətin ən nüfuzlu sahələrindəndir.
Finlandiyada müəllim olmaq hüquqşünas və ya həkim olmaq qədər prestijli hesab edilir. Müəllimlərin əksəriyyəti magistr dərəcəsinə malikdir və bu peşəyə qəbul prosesi kifayət qədər rəqabətlidir. Ən maraqlı məqamlardan biri isə müəllimlərə göstərilən etimaddır. Onların fəaliyyəti üzərində sərt nəzarət mexanizmləri tətbiq olunmur. Dövlət müəllimləri peşəkar ekspert kimi qəbul edir və tədris prosesində geniş sərbəstlik verir.
- İmtahanlar məqsəd deyil, vasitədir.
Bir çox ölkələrdə məktəb həyatı testlər və imtahanlar üzərində qurulub. Finlandiyada isə standartlaşdırılmış imtahanların sayı olduqca azdır. Burada uşaqlar erkən yaşlardan test stressi ilə üzləşmirlər. Müəllimlər şagirdlərin inkişafını gündəlik müşahidələr, layihələr və fərdi qiymətləndirmələr vasitəsilə izləyirlər. Belə yanaşma uşaqlarda öyrənməyə qarşı qorxu deyil, maraq formalaşdırmağa xidmət edir.
- Məktəb uşağın rifah mərkəzidir.
Finlərin yanaşmasına görə, xoşbəxt uşaq daha yaxşı öyrənir. Bu səbəbdən, məktəblərdə psixoloji rahatlığa xüsusi diqqət yetirilir. Dərslər arasında tez-tez fasilələr verilir, uşaqlar açıq havada vaxt keçirməyə həvəsləndirilir, məktəbdə yeməkləri dövlət təmin edir. Sinif otaqları elə qurulur ki, şagirdlər arasında əməkdaşlığı təşviq etsin. Məktəbdə əsas məqsəd yalnız akademik nəticələr deyil, həm də sağlam və balanslı şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
Son illərdə Finlandiya məktəblərində “fenomen əsaslı öyrənmə” (“Phenomenon-Based Learning”) yanaşması geniş tətbiq edilir. Bu modeldə biliklər ayrı-ayrı fənlər şəklində deyil, real həyat hadisələri üzərindən öyrədilir. Məsələn, “İqlim dəyişikliyi” mövzusu çərçivəsində uşaqlar:
- Atmosfer proseslərini öyrənirlər (coğrafiya və biologiya);
- Statistik məlumatları təhlil edirlər (riyaziyyat);
- Məqalələr və təqdimatlar hazırlayırlar (dil bacarıqları);
- Enerji resursları barədə araşdırmalar aparırlar (fizika);
- Ekoloji problemlərin həlli ilə bağlı layihələr hazırlayırlar (vətəndaşlıq təhsili). Beləliklə, məktəb həyatı ilə real dünya arasında əlaqə qurulur.
Bir çox mütəxəssislər hesab edir ki, uşağın uğuru sinif otağında keçirilən saatların sayı ilə müəyyən olunmur. Yuxu rejimi, fiziki aktivlik, ailə münasibətləri və sərbəst vaxt da öyrənmə prosesinin ayrılmaz hissəsidir. Məhz buna görə Finlandiya modeli məktəbi yalnız bilik ötürən məkan deyil, uşağın sağlam və balanslı inkişafına xidmət edən mühit kimi qəbul edir.
Müasir dünyada uşaqlar informasiya bolluğu, rəqəmsal asılılıq və akademik təzyiq kimi problemlərlə üzləşirlər. Finlandiya modeli göstərir ki, yüksək nəticələrə nail olmaq üçün uşaqları daha çox ev tapşırıqları ilə yükləmək mütləq deyil. Bəzən təhsilin əsas sirri daha çox öyrətməkdə deyil, uşaqların öyrənmək həvəsini qorumaqda gizlənir.
