“NƏNƏ HOBBİLƏRİ” DƏBDƏDİR
Son illərdə dünyada “yavaş hobbilər” (slow hobbies) adlanan fəaliyyətlərə maraq sürətlə artmaqdadır. Bu fəaliyyətlərə bağçılıq, keramika, oyma sənəti, hörgü və toxuma da daxildir. Bir vaxtlar, əsasən, yaşlı nəslin məşğuliyyəti sayılan bu sənət növləri indi gənclər və uşaqlar arasında da populyarlaşır. 2026-cı ildə Milanda keçirilən Qış Olimpiya Oyunlarında bəzi idmançıların yarışlararası fasilələrdə və ya start öncəsi sakitcə hörgü ilə məşğul olması sosial mediada və mətbuatda geniş müzakirə olundu. İlk baxışda qeyri-adi görünən bu məşğuliyyət, əslində, idmançılar üçün diqqəti toplamaq, stressi azaltmaq və emosional tarazlığı qorumaq üçün istifadə olunan üsullardan biri kimi izah olunur.
Qlobal miqyasda “nənə hobbiləri” (grandma hobbies) adlandırılan bu fəaliyyətlərin yenidən populyarlaşması haqqında müzakirələr artıb. Araşdırmalar göstərir ki, bu cür fəaliyyətlər yalnız əyləncə deyil, həm də beynin sağlam işləməsini dəstəkləyən təbii məşq formasıdır.
Hörgü və toxuma sadə görünən, lakin əslində beyin proseslərini işə salan kompleks fəaliyyətdir. Bu proses zamanı insan həm əl hərəkətlərini koordinasiya edir, həm də naxış və ardıcıllığı yadda saxlayır. Neyroloqlar qeyd edirlər ki, bu fəaliyyət motor bacarıqları, yaddaş, diqqət və planlaşdırma kimi funksiyaları eyni anda aktivləşdirir.
Məsələn, bir naxış üzrə hörgü toxuyan insan ardıcıl olaraq ilmələrin sayını hesablamalı, səhvləri düzəltməli və növbəti addımı planlaşdırmalıdır. Bu proses beynin icraedici funksiyalarını, yəni planlaşdırma və problemlərin həlli bacarıqlarını gücləndirir. Araşdırmalar göstərir ki, bu tip yaradıcı fəaliyyətlər beynin dopamin sistemi ilə əlaqəlidir və bu da motivasiya, diqqət və emosional vəziyyətə müsbət təsir edir.
Bəzi tədqiqatlarda qeyd olunur ki, belə fəaliyyətlər beynin müxtəlif hissələri arasında əlaqələri gücləndirir və yaşlanma prosesində koqnitiv funksiyaların qorunmasına kömək edir.
Hörgü və toxumanın ən çox qeyd olunan təsirlərindən biri psixoloji rahatlıq yaratmasıdır. Bu fəaliyyətin ritmik və təkrarlanan hərəkətləri meditasiyaya bənzər təsir yaradır. Araşdırmalara əsasən demək olar ki, bu zaman ürək ritmi azalır, stress hormonu olan kortizolun səviyyəsi aşağı düşür.
Psixoloqlar bu prosesi “aktiv meditasiya” kimi təsvir edirlər. İnsan ilmələri ardıcıl şəkildə toxuyarkən diqqəti bir nöqtəyə yönəlir və gündəlik stress yaradan fikirlər arxa plana keçir. “Flow” adlanan bu psixoloji hal insanın zaman hissini itirdiyi vəziyyəti ifadə edir.
Hörgü həm də sinir sisteminə birbaşa təsir göstərir. Ritmik əl hərəkətləri parasimpatik sinir sistemini aktivləşdirir ki, bu sistem bədəndə sakitləşdirici funksiyalara cavabdehdir. Nəticədə, insanın bədəni “mübarizə və ya qaçış” vəziyyətindən çıxaraq daha rahat vəziyyətə keçir.
Hörgü və toxuma yalnız böyüklər üçün deyil, uşaqlar üçün də faydalıdır. Son illərdə bəzi məktəblər və təhsil proqramları bu fəaliyyəti dərsdənkənar məşğələlərə daxil edib. Bunun əsas səbəbi bu fəaliyyətlərin uşaqların inkişafına çoxşaxəli təsir göstərməsidir:
- Kiçik motor bacarıqlarının inkişafı
Uşaqların əl və barmaq hərəkətlərinin inkişafı onların ümumi motor bacarıqları üçün vacibdir. Hörgü zamanı ilmələri tutmaq, ipi idarə etmək və milləri hərəkət etdirmək əl-göz koordinasiyasını və incə motor bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Bu bacarıqlar yazı yazmaq, rəsm çəkmək və digər incə motor fəaliyyətləri üçün də əsas rol oynayır.
- Diqqət və səbir
Rəqəmsal texnologiyalar dövründə uşaqların diqqət müddətinin qısalması tez-tez müzakirə olunur. Hörgü isə səbir və ardıcıllıq tələb edən fəaliyyətdir. Uşaq bir məhsulu tamamlamadan nəticəni görmür və bu proses ona uzunmüddətli diqqət və səbir qazandırır.
- Problemlərin həlli və riyazi düşüncə
Hörgü prosesində ilmələrin sayını hesablamaq, səhvləri düzəltmək və naxışları izləmək riyazi düşüncə ilə bağlıdır. Bu səbəbdən bəzi müəllimlər hörgünü qeyri-rəsmi şəkildə riyaziyyat bacarıqlarının inkişafı ilə də əlaqələndirirlər.
- Özünəinamın formalaşması
Uşaqlar öz əlləri ilə konkret bir məhsul hazırladıqda bu onların özünəinamını artırır. Bir şərf və ya oyuncağı toxuyub tamamlayan uşaq öz əməyinin nəticəsini görür və bu, psixoloji baxımdan gücləndirici təsir yaradır.
Hörgü və toxuma çox vaxt kollektiv fəaliyyət kimi həyata keçirilir. Dünyanın bir çox ölkələrində “knitting circles” adlanan qruplar fəaliyyət göstərir. İnsanlar birlikdə toxuyur, söhbət edir və ideyalarını paylaşırlar. Bu fəaliyyət sosial əlaqələri gücləndirir və tənhalıq hissini azaldır.
Uşaqlar üçün də bu fəaliyyət kollektiv əmək və əməkdaşlıq bacarıqlarını inkişaf etdirir. Onlar bir-birinə kömək edir, ideyalarını paylaşır və birgə öyrənirlər.
Müasir dünyada insanların gündəlik həyatının böyük hissəsi ekran qarşısında keçir. Bu vəziyyət “digital burnout”, yəni rəqəmsal yorğunluq fenomeninin yayılmasına səbəb olub.
Hörgü kimi əl işi tələb edən fəaliyyətlər isə texnologiyadan uzaqlaşmaq üçün effektiv vasitə sayılır.
Hörgünün təsiri yalnız uşaqlar və gənclərlə məhdudlaşmır. Tədqiqatlar göstərir ki, əl işi ilə məşğul olan insanlar arasında koqnitiv zəifləmə və demensiya riskinin daha aşağı olduğu müşahidə edilib. Bəzi araşdırmalara görə, belə fəaliyyətlər yaşlı insanlarda yüngül koqnitiv pozuntular riskini 30-50 faiz azalda bilər.
Bunun səbəbi beynin müxtəlif hissələrinin eyni vaxtda işləməsidir. Yaddaş, diqqət, motor bacarıqları və emosional sistemlərin birlikdə işləməsi beynin elastikliyini artırır. Bəzi psixoterapevtlər yaradıcı əl işlərini terapiya prosesində də istifadə edirlər. Bu səbəbdən onlar hörgünü stress, depressiya və travma sonrası vəziyyətlərdə əlavə dəstək vasitəsi kimi tövsiyə edirlər.
Hörgü və toxuma yalnız psixoloji və bioloji baxımdan deyil, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyətlidir. Məsələn, bir çox ailələrdə uşaqlar toxumağı nənələrindən və ya analarından öyrənir. Bu isə yalnız bacarıq deyil, həm də ailə ənənələrinin və mədəni əlaqələrin qorunması deməkdir.
Beləliklə, hörgü yalnız geyim və ya məişət əşyası yaratmaq vasitəsi deyil; o, eyni zamanda insan beynini işlədən, emosional sabitlik yaradan və sosial əlaqələri gücləndirən mühüm mədəni və psixoloji fəaliyyət formasıdır.
