“QAZANDA QAYNAYAN” RİYAZİYYAT

Təhsilalanları real həyatla bağlı bacarıqlarla təmin etmək müəllimlərin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir. Dərslər yalnız qaydaların təkrarı və düsturların əzbərlənməsi üzərində qurulduqda, bir çox şagird xüsusilə riyaziyyatı gündəlik həyatdan uzaq və çətin fənn kimi qəbul edir. Halbuki riyaziyyat həyatın hər sahəsində mövcuddur və düzgün yanaşma ilə onu şagirdlər üçün daha anlaşılan və maraqlı etmək mümkündür. Bu baxımdan mətbəx və yemək reseptləri kimi hər kəsə tanış olan fəaliyyətlər riyaziyyatın tədrisi üçün effektiv vasitəyə çevrilə bilər. Reseptlər üzərində aparılan işlər riyazi anlayışları real həyat nümunələri ilə əlaqələndirməklə yanaşı, şagirdlərin məntiqi düşünmə və problem həlletmə bacarıqlarının inkişafına da mühüm töhfə verir.

Bu tədris konsepsiyasının mərkəzində “Sinfin mətbəx kitabı” adlı layihə dayanır. Məqsəd riyaziyyatı şagirdlər üçün daha mənalı etməkdir. Layihənin ilk mərhələsi şagirdlərin riyaziyyat dərsinə marağını artırmaq və onları mövzuya fəal şəkildə cəlb etməkdən ibarətdir. Bu mərhələdə müəllim dərsi rəsmi riyazi anlayışlarla deyil, şagirdlərin gündəlik həyatında tez-tez rast gəlinən mətbəx və yemək mövzusu ilə başlayır. “Ən sevdiyiniz yemək hansıdır?”, “Evdə yeməyi kimlə birlikdə hazırlayırsınız?”, “Bir yeməyi hazırlayarkən ölçüləri dəyişmisinizmi?” kimi sadə və düşündürücü suallar şagirdlərin şəxsi təcrübələrini xatırlamasına və dərslə emosional bağlılıq qurmasına kömək edir.

Bu tip suallar vasitəsilə şagirdlər anlayırlar ki, riyaziyyat yalnız dəftərdə yazılan ədədlərdən ibarət deyil, əksinə, onların gündəlik həyatında istifadə etdikləri ölçülərdə, nisbətlərdə və hesablamalarda öz əksini tapır. Müzakirələr zamanı müəllim şagirdlərlə birlikdə riyaziyyatla mətbəx fəaliyyətləri arasındakı əlaqəni göstərən “anchor chart” (istinad cədvəli) üzərində işləyir. Bu cədvəldə yemək hazırlayarkən hansı maddələrə ehtiyac olması, ölçü alətlərinin necə istifadə olunması, maddələrin miqdarının necə hesablanması və yeməyin hazırlanma vaxtının necə planlaşdırılması kimi məqamlar qeyd olunur. Belə müzakirələr şagirdlərə ölçmə, hesablama və məntiqi düşüncənin gündəlik həyatda necə tətbiq olunduğunu aydın şəkildə göstərir.

Şagirdlərin marağı formalaşdıqdan sonra müəllim əsas layihəni - sinif üçün rəqəmsal mətbəx kitabının hazırlanmasını təqdim edir. Bu layihə çərçivəsində hər bir şagird öz sevimli yeməyini seçir və həmin yemək üçün təqdimat slaydı hazırlayır. Hazırlanan slaydlar həm müəllim, həm də digər şagirdlər üçün əsas öyrənmə materialına çevrilir və riyazi anlayışların izahında istifadə olunur.

Hər bir slaydda yeməyin adı, niyə seçildiyi, hazırlanması üçün lazım olan əsas maddələr və mümkünsə, hazır yeməyin şəkli yer alır. Bu məlumatlar gələcək mərhələlərdə riyazi tapşırıqların qurulması üçün baza rolunu oynayır və şagirdlərin mövzunu daha yaxşı mənimsəməsinə kömək edir.

Layihənin ən vacib mərhələsi riyazi tapşırıqların hazırlanmasıdır. Bu mərhələdə hər bir şagird seçdiyi yemək resepti əsasında bir neçə addımdan ibarət riyazi məsələ qurur. Hazırlanan tapşırıqlar yalnız sadə toplama və çıxma əməliyyatları ilə məhdudlaşmır, şagirdlərdən düşünməyi, müqayisə aparmağı və düzgün qərar verməyi tələb edir.

Şagirdlər riyazi tapşırıqları hazırlayarkən aşağıdakı məsələlər üzərində düşünürlər:

• Əgər yemək resepti normaldan iki dəfə və ya daha çox miqdarda hazırlanarsa, ərzaqların ölçüləri necə dəyişməlidir?
• Yeməyin hazırlanması üçün lazım olan məhsulların təxmini ümumi qiymətini necə hesablamaq olar?
• Əgər reseptdə göstərilən ölçü stəkanı və ya qaşıq mövcud deyilsə, ölçüləri başqa vahidlərə necə çevirmək olar?

Belə tapşırıqlar şagirdlərdə riyaziyyatın real həyatda tətbiqi bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu mərhələ şagirdləri yalnız hesablamalar aparmağa deyil, həm də riyazi düşüncə prosesini istifadə edərək problemləri yaradıcı şəkildə düşünməyə vadar edir.

Müəllim bu prosesdə şagirdləri kiçik qruplarda işləməyə təşviq edir, ideyalar müzakirə olunur və tapşırıqlar üzərində ortaq fikir formalaşdırılır. Şagirdlər üçün bu həm əməkdaşlıq bacarıqlarını, həm də məntiqi düşüncə qabiliyyətini artıran təcrübədir.

Şagirdlər hazır təqdimatlarını siniflə bölüşəndə, hər biri əvvəlcə öz yemək reseptini tanıdır, sonra riyazi məsələni təqdim edir. Qalan şagirdlər isə həmin məsələni müstəqil şəkildə həll etməyə çalışır. Bu mərhələ həm riyazi bacarıqların tətbiqini, həm də sinifdə aktiv iştirakı təşviq edir.

Stanford Universitetinin professoru Jo Boalerin araşdırmalarına görə, şagirdlər təkcə riyazi məsələlərin həlli ilə deyil, həm də bu həll yollarına müxtəlif yanaşmaları müqayisə etdikdə mövzunu daha yaxşı anlayırlar. Boalerə görə, sinifdaxili müzakirələr zamanı şagirdlər öz düşünmə proseslərini paylaşdıqda, riyazi anlayışlar yaddaşda uzun müddət qalır. Bu səbəbdən müəllimin müzakirəyə rəhbərlik etməsi, şagirdlərin necə düşündüyünü dinləməsi və müxtəlif həll yollarını ön plana çıxarması riyaziyyat dərslərində mühüm rol oynayır.

Jo Boaler şagird mərkəzli və interaktiv metodların, o cümlədən “gallery walk” (sərgi gəzintisi) kimi yanaşmaların şagird fəallığını artırdığını qeyd edir. Bu metod zamanı şagirdlər öz slaydlarını və sinif yoldaşlarının işlərini araşdırır, təqdim olunan riyazi məsələləri müstəqil şəkildə həll edir və nəticələr üzərində düşünürlər. Belə fəaliyyətlər şagirdlərin passiv dinləyici rolundan çıxaraq öyrənmə prosesində aktiv iştirakçıya çevrilməsinə şərait yaradır.

Tədqiqatçının fikirlərinə əsasən real həyatla əlaqəli, layihə əsaslı riyaziyyat dərsləri bir sıra vacib bacarıqların inkişafına kömək edir. Belə dərslər riyazi anlayışların gündəlik həyatla əlaqələndirilməsini asanlaşdırır, şagirdlərin yaradıcı düşünmə və problem həlletmə bacarıqlarını gücləndirir, eyni zamanda sinif daxilində əməkdaşlıq və effektiv ünsiyyət mühitinin formalaşmasına töhfə verir. Nəticədə, riyaziyyat dərsi yalnız hesablamalarla məhdudlaşmır, şagirdlərin düşünmə və tətbiqi bacarıqlarını inkişaf etdirən öyrənmə mühitinə çevrilir.

Reseptlərdən istifadə etməklə keçirilən riyaziyyat dərsləri şagirdlərin dərsə marağını artırır və öyrənilən biliklərin real həyatla əlaqəsini göstərir. “Sinfin mətbəx kitabı” layihəsi sayəsində riyaziyyat şagirdlər üçün daha anlaşılan və mənalı olur. Bu yanaşma riyaziyyatı yalnız dəftərdə aparılan hesablamalar kimi deyil, gündəlik həyatda istifadə olunan praktik və faydalı bir bacarıq kimi təqdim edir. Beləliklə, şagirdlər riyaziyyatı öz şəxsi təcrübələri ilə əlaqələndirərək daha asan və maraqla öyrənirlər.

Ağca Talıbova