2025-Cİ İLİN ELMİ KƏŞFLƏRİ

2025-ci il elm dünyasında bir çox sevindirici xəbərlərlə yadda qalıb. Xüsusilə tibbi texnologiyalar, süni intellekt, kosmos tədqiqatları və iqlimlə bağlı elmi nailiyyətlər bəşəriyyət üçün yeni ümidlər yaradıb. BBC ötən ilin pozitiv elmi xəbərlərini aşağıdakı kimi təqdim edib:

Gen terapiyası – eşitmə itkisinə qarşı

Ötən ilin ən maraqlı elmi nailiyyətlərindən biri gen terapiyasının anadangəlmə eşitmə itkisinə qarşı tətbiqidir. Çində aparılan klinik sınaqlarda tədqiqatçılar anadangəlmə eşitmə qüsurlu 1,5-24 yaş arası 10 pasiyentə gen terapiyası tətbiq etməklə hamısında eşitmənin yaxşılaşmasını müşahidə ediblər. Xüsusilə 5-8 yaş arası uşaqlarda nəticələr normal eşitmə səviyyəsinə çatdırılıb. Bu müalicə adeno-assosiativ virus (AAV) vasitəsilə OTOF geninin sağlam nüsxəsini daxili qulağa çatdırmaqla aparılıb.

Ən önəmlisi odur ki, bu yanaşma yalnız simptomlarla mübarizə aparmır, eyni zamanda eşitmə itkisini yaradan genetik səbəbi hədəf alır və qısa müddətdə ciddi yaxşılaşmaya səbəb olur. Bu növ müdaxilələr təkcə mexaniki qulaq implantlarının rolunu azaltmır, həm də xəstələrin nitq bacarıqlarını və sosial inteqrasiyasını xeyli yaxşılaşdırır.

Xərçəng müalicəsində gen redaktəsi

Ötən il xərçəng müalicəsində genetik müdaxilələrin konkret klinik nəticələri təqdim olunub. CRISPR və “base editing” kimi gen redaktə texnologiyaları xərçəng hüceyrələrinin müqavimət mexanizmlərini dəyişərək onları müalicəyə cavab verməsinə nail olur.

Bu yanaşmanın əsas üstünlüklərindən biri odur ki, müalicə planı xəstənin genomuna uyğunlaşdırılır və effektivliyi artırılır. Belə strategiyalar, adətən, kimyaterapiya və immunoterapiya ilə birlikdə tətbiq olunur və nəticədə şişlərin böyümə sürəti azaldılır və sağ qalma ehtimalı artırılır.

Alzheimer xəstəliyində erkən diaqnostika və molekulyar modellər

Alzheimer xəstəliyi dünyada milyonlarla insanı əhatə edən ciddi neyrodegenerativ pozuntudur. Ən böyük çətinliklərdən biri xəstəliyin uzun müddət gizli inkişaf etməsi və gec aşkarlanmasıdır. 2025-ci ildə alimlər molekulyar biomarkerlər və multimodal görüntüləmə texnologiyaları vasitəsilə Alzheimeri simptomlar ortaya çıxmazdan əvvəl tanımaq üçün yeni metodlar təqdim ediblər.

Alzheimer patogenezi ilə bağlı gen-gen qarşılıqlı təsirləri öyrənən kvant‑təhlilli modellərində də irəliləyiş qeydə alınıb. Bu da genetik risk faktorlarının və mexanizmlərin molekulyar səviyyədə başa düşülməsinə yardım edir.

Bu cür tədqiqatlar nəticə etibarilə Alzheimer xəstəliyinin simptomlar başlamazdan əvvəl əhəmiyyətli şəkildə gecikdirilməsi və ya qarşısının alınması üçün real strategiyalara əl atmağa imkan yaradır.

Biomühəndis plastrlar və implantlar

Görmə funksiyasının qorunması və bərpası sahəsində də əhəmiyyətli addımlar atılıb. Məsələn, biomühəndis “plastrlar” retina hüceyrələrinə gen terapiyasını daha təhlükəsiz və dəqiq çatdıran yeni üsullar kimi inkişaf etdirilib. Bu texnologiyalar ənənəvi inyeksiyalardan fərqli olaraq daha geniş əraziyə təsir göstərir və retinal degenerasiya xəstəliklərinin müalicəsində yeni perspektiv açır.

Bu cür implantlar və gen terapiyası kombinasiya edilərək zamanla görmə itkisini yavaşlatmaq və bərpa etmək üçün effektiv vasitələrə çevrilə bilər.

Nature.com saytının yazdığına görə, biomühəndis plastr texnologiyaları kardiologiya sahəsində də tətbiq olunur. Xüsusilə ürək toxumasının bərpası və miokard zədələrinin müalicəsi üçün hazırlanan plastrlar hüceyrələri və bioaktiv molekulları dəqiq yerləşdirərək ürək əzələsinin yenidən formalaşmasına kömək edir. Klinik tədqiqatlar göstərir ki, belə plastrlar infarkt sonrası ürək funksiyasını yaxşılaşdırır və fibroz toxuma əmələ gəlməsini azaldır. Bununla yanaşı, plastrlar stent və ya digər minimal invaziv prosedurlar ilə birləşdirilərək kardioqrafik göstəriciləri optimallaşdırır və bərpanı sürətləndirir.

Kvant kompüterləri – fərdi müalicələr

Klassik kompüterlər üçün kompleks molekulyar sistemlərin atom səviyyəsində modelləşdirilməsi olduqca çətindir: elektronların qarşılıqlı təsirlərini hesablamaq üçün milyonlarla parametr var və bu, illərlə çəkə bilər. Kvant kompüterləri isə problemi fərqli şəkildə həll edir. Kvant sistemləri elektronların kvant vəziyyətlərini birbaşa modelləşdirə bilir və bir molekulu hesablamaq üçün təqribən 1 dəqiqə kimi qısa vaxt tələb olunur.

Bu sürət tibbdə yeni dövr açır:

• Dərman kəşfi: molekulların zülallarla qarşılıqlı təsirini çox sürətlə hesablamaqla yeni dərman nümunələri tapılır.
• Vaksin layihələşdirilməsi: virus‑zülal komplekslərinin davranışını daha sürətlə modelləşdirmək mümkündür.
• Fərdi dərman seçimi: hər bir insanın molekulyar profilinə uyğun ən effektiv dərmanların hesablanması mümkündür.

Bu isə dərman kəşfini illərlə deyil, aylarla ölçülə bilən prosesə çevirə bilər.

Kainatın real vaxtda müşahidəsi

Astronomiya sahəsində Çilidə yerləşən “Vera C. Rubin Observatory” kimi layihələr kainatın real vaxtda müşahidəsini mümkün edir. Atakama səhrasında yerləşən bu rəsədxana ulduz partlayışları, asteroidlər və başqa nadir hadisələri dərhal qeydə alır. Bu, kosmos hadisələrinin vaxtında aşkar edilməsi və təhlükəsizlik, elmi analiz və fundamental fizika üçün yeni imkanlar yaradır.

Süni intellekt və elm sinerjisi

Süni intellekt artıq elmi araşdırmaların ayrılmaz hissəsinə çevrilib. AI modelləri gen strukturlarını proqnozlaşdırır, xəstəlik modellərini analiz edir və məlumatları daha sürətlə emal edir. Bu, tədqiqatların səmərəliliyini artırır və elmə nisbətən sürətli və praktik təsir qazandırır.

2025-ci il göstərdi ki, elm artıq yalnız nəzəri eksperimentlərin toplusu deyil, insan həyatını və bəşəriyyətin gələcəyini dəyişən real qüvvədir.

Bu elmi nailiyyətlər həm də təhsildə yeni perspektivlər açır. Tələbələr və gənc tədqiqatçılar artıq nəzəri bilikləri real dünya problemləri ilə birləşdirərək öyrənə bilərlər. Kvant kompüterləri və süni intellekt tətbiqləri onlara məlumatları daha dərindən təhlil etmək və kompleks sistemləri anlamaq bacarığı qazandırır.

2025-ci ilin elmi kəşfləri yalnız elm sahəsini deyil, təhsil və gələcək nəsillərin elmi düşüncə qabiliyyətini də zənginləşdirir.