ƏN YAXŞI MƏKTƏB HANSIDIR?

Bəzən valideynlərin qarşısında duran ən çətin qərarlardan biri məktəb seçimi olur. Bu zaman ən çox verilən suallardan biri də belədir: "Yaxşı məktəb üçün uzağa getməyə dəyərmi, yoxsa evə yaxın məktəb daha düzgün seçimdir?"

Son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu sualın birbaşa "bəli" və ya "xeyr" cavabı yoxdur. Məktəbin məsafəsi də, təhsilin keyfiyyəti də uşağın inkişafına təsir edir. Əsas məsələ bu iki amil arasında düzgün tarazlıq yaratmaqdır.

İlk baxışdan məktəbin evə yaxın olması sadəcə rahatlıq kimi görünə bilər. Əslində isə məsafə uşağın gündəlik həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir göstərir.

Məktəbə yaxın yaşayan uşaqlar səhərlər daha az tələsir, daha çox yatır, gün ərzində daha az yorulur və dərsdən sonra idman, musiqi, hobbiyə vaxt ayırmaq və ailə ilə vaxt keçirmək üçün əlavə imkan qazanırlar. Xüsusilə ibtidai sinif şagirdləri üçün uzun yol ciddi fiziki və emosional yük yarada bilər.

Avropalı tədqiqatçıların qənaətinə görə, məktəbin yaxın olması uşaqların dərsə piyada və ya velosipedlə getməsinə stimul verir. Bu isə gündəlik fiziki aktivliyi yüksəldir, artıq çəki riskini azaldır və uşağın müstəqilliyinə imkan yaradır. Bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələrdə məktəb ətrafında təhlükəsiz piyada zonalarının yaradılması prioritet sayılır. Başqa sözlə, yaxın məktəb yalnız vaxt qazandırmır. O, uşağın həyat keyfiyyətini də yüksəldə bilər.

Bəs niyə valideynlər uzaq məktəbləri seçirlər?

Bunun da əsaslı səbəbləri var. Hər məktəbin müəllim heyəti, idarəetməsi, tədris mühiti və akademik nəticələri eyni deyil. Valideynlər təbii olaraq övladlarının daha güclü müəllimlərdən dərs almasını, daha zəngin inkişaf mühitində böyüməsini istəyirlər.

Əgər iki məktəb arasında həqiqətən ciddi keyfiyyət fərqi varsa, daha uzaqda yerləşən məktəb müəyyən üstünlüklər verə bilər. Məhz buna görə dünyanın bir çox ölkəsində ailələr daha yaxşı məktəb bölgələrində yaşamaq üçün daha yüksək qiymətə ev alırlar. ABŞ və Böyük Britaniyada aparılan iqtisadi tədqiqatlar göstərir ki, yüksək reytinqli məktəblərin yerləşdiyi ərazilərdə mənzil qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olur.

Lakin burada mühüm bir sual yaranır: keyfiyyət fərqi nə qədər böyük olmalıdır ki, uzun yolun yaratdığı mənfi təsirləri kompensasiya etsin?

"Yaxşı məktəb naminə hər gün iki saat yol getməyə dəyərmi?" Bu, valideynlər arasında ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Tədqiqatların ümumi nəticəsi göstərir ki, uzun yolun da müəyyən "gizli qiyməti" var. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) və PISA-nın birgə təhlilləri göstərir ki, yolun uzunluğu şagirdlərin həyat məmnuniyyəti və gündəlik rifahına mənfi təsir göstərir. Uşaq hər gün bir neçə saatını nəqliyyatda keçirirsə:

• yuxu müddəti azalır;
• yorğunluq artır;
• ailə ilə ünsiyyət azalır;
• idman və yaradıcı fəaliyyətlərə vaxt qalmır;
• psixoloji gərginlik yüksələ bilər.

Maraqlıdır ki, məktəb seçimi ilə bağlı aparılmış araşdırmalar valideynlərin məhz məktəbin keyfiyyəti ilə yola sərf olunan müddət arasında daim kompromis axtardıqlarını göstərir. Heç də bütün ailələr daha yüksək reytinqli məktəb üçün istənilən məsafəni qəbul etmirlər.

Əks arqument: "Əsas olan yalnız təhsilin keyfiyyətidir". Bu fikir müəyyən qədər doğrudur.

Əgər yaxın məktəbdə müəllim hazırlığı zəifdirsə, təhlükəsizlik problemləri varsa və ya uşağın potensialını inkişaf etdirmək üçün imkanlar məhduddursa, təkcə yaxın olduğuna görə həmin məktəbi seçmək düzgün olmaz.

Ancaq burada başqa bir yanlış təsəvvür də mövcuddur. Bir çox valideynlər məktəbin keyfiyyətini yalnız imtahan nəticələrinə əsasən qiymətləndirir. Halbuki müasir təhsil tədqiqatları göstərir ki, məktəbin uğuru yalnız test balları ilə ölçülmür. Məktəb müəllimlərinin peşəkarlığı, rəhbərliyin idarəetmə bacarığı, psixoloji mühit, şagird-müəllim münasibətləri, valideynlə əməkdaşlıq səviyyəsi ən azı akademik nəticələr qədər vacibdir.

Bəzən deyilir ki, hər gün uzaq yol getmək uşağı daha dözümlü edir. Əslində isə inkişaf psixologiyası fərqli nəticə göstərir. Uşağın enerjisi sonsuz deyil. Əgər onun enerjisinin böyük hissəsi yolda sərf olunursa, dərsdə diqqət toplamaq, idman etmək, kitab oxumaq və ailə ilə ünsiyyət üçün daha az enerjisi qalır.

Yəni məqsəd uşağı süni çətinliklərlə üzləşdirmək deyil, onun inkişafı üçün ən əlverişli şəraiti yaratmaqdır.

Bəs dünyada yanaşma necədir?

Finlandiya, Yaponiya və bir sıra Avropa ölkələrində məktəblər arasında keyfiyyət fərqini minimuma endirilməyə çalışırlar. Buna görə də valideynlər, adətən, yaşayış yerlərinə yaxın məktəbi seçirlər. Bəzi başqa ölkələrdə isə məktəblər arasında fərq daha böyük olduğundan ailələr daha uzaq məktəblərə üstünlük verirlər. Bununla belə, həmin ölkələrdə də təhsil siyasəti məktəblər arasındakı fərqi azaltmağa yönəlib. Məqsəd valideynlərin övladını yaxşı təhsil almaq üçün şəhərin o biri başına aparmağa məcbur qalmamasıdır.

Haqqında danışılan araşdırmaları ümumiləşdirsək, belə nəticəyə gəlmək olar:

Əgər iki məktəbin keyfiyyəti bir-birinə yaxındırsa, evə yaxın məktəb həmişə daha məntiqli seçimdir. Uzaqdakı məktəb həqiqətən əhəmiyyətli dərəcədə daha keyfiyyətlidirsə və bu üstünlük güclü müəllim heyəti, sağlam məktəb mühiti və daha geniş inkişaf imkanları ilə təsdiqlənirsə, müəyyən qədər uzun yol özünü doğrulda bilər.

Çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, "Ən yaxşı məktəb evə yaxın məktəbdir" fikri nə tam doğru, nə də tam yanlışdır. Daha düzgün ifadə belə səslənə bilər: ən yaxşı məktəb uşağın keyfiyyətli təhsil aldığı, özünü təhlükəsiz hiss etdiyi və gündəlik həyat balansını qoruya bildiyi məktəbdir. Evə yaxınlıq bu balansın ən mühüm hissələrindən biridir, lakin yeganə meyar deyil.

Valideynlər məktəb seçərkən yalnız reytinqlərə deyil, müəllimlərə, məktəbin mədəniyyətinə, uşağın fərdi xüsusiyyətlərinə və gündəlik həyat ritminə də diqqət yetirməlidirlər. Çünki yaxşı təhsil təkcə yüksək qiymətlərdən ibarət deyil. Yaxşı təhsil uşağın sağlam, xoşbəxt və hərtərəfli inkişaf etdiyi mühitdə formalaşır.