TEXNOLOGİYA NECƏ TƏTBİQ OLUNUR?

Texnologiyanın tədris prosesinə daxil edilməsi çox zaman yenilik və inkişaf göstəricisi kimi qəbul olunur. Rəqəmsal platformalar, interaktiv proqramlar və onlayn resurslar müəllimlərə öyrənmə prosesini fərdiləşdirmək, şagirdlərin fəallığını artırmaq və dərsləri daha çevik şəkildə təşkil etmək imkanı yaradır. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, texnologiyanın dərsdə istifadəsi təkbaşına öyrənmənin keyfiyyətini artırmır. Əsas məsələ texnologiyanın təlim məqsədlərinə uyğun şəkildə inteqrasiya olunmasıdır. Texnologiya yalnız düzgün planlaşdırıldıqda və pedaqoji məqsədlərə uyğunlaşdırıldıqda effektiv tədris vasitəsinə çevrilir.

Təhsildə texnologiyanın səmərəli istifadəsi ilk növbədə aydın öyrənmə məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsindən başlayır. Araşdırmalar göstərir ki, müəllimlər texnologiyanı məqsəd kimi deyil, konkret bacarıq və biliklərin formalaşdırılmasına xidmət edən vasitə kimi istifadə etdikdə öyrənmə nəticələri daha müsbət olur. Əks halda, texnologiya şagirdlərin diqqətini yayındıra və dərsin əsas məzmunundan uzaqlaşmasına səbəb ola bilər. Buna görə də, hər bir texnoloji alətin dərsə daxil edilməsi onun şagirdlərin nəyi öyrənməsinə xidmət edəcəyi ilə əsaslandırılmalıdır.

Melburn Universitetinin (Avstraliya) professoru Con Hatti təhsildə texnologiyanın effektiv istifadəsi ilə bağlı apardığı geniş miqyaslı tədqiqatlarda vurğulayır ki, texnologiya əsaslı dərslərin uğuru onun pedaqoji məqsədlərlə necə uyğunlaşdırılmasından birbaşa asılıdır. Tədqiqatçının fikrinə görə:

• Texnologiya tədris prosesində müstəqil məqsəd kimi deyil, öyrənmə məqsədlərinə xidmət edən vasitə kimi nəzərdən keçirilməlidir. Tədris nəticələrinə təsir göstərən əsas amil texnologiyanın mövcudluğu deyil, onun hansı pedaqoji strategiya ilə tətbiq olunmasıdır.
• Texnologiya pedaqoji məqsədlərlə uyğunlaşdırılmadıqda tədris prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də texnologiya əsaslı dərslərin planlaşdırılması sistemli, düşünülmüş və elmi əsaslı yanaşma tələb edir.
• Texniki çətinliklər və fasilələr şagirdlərin motivasiyasını azaldır, dərsin axıcılığını pozur və diqqətin əsas öyrənmə məzmunundan yayınmasına səbəb olur. Odur ki, texnologiyanın dərsdə istifadəsi zamanı texniki maneələrin minimuma endirilməsi vacibdir.
• Texnologiya əsaslı dərslərdə təlimatların aydınlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aydın, qısa və ardıcıl təlimatlar şagirdlərin tapşırıqları daha müstəqil və effektiv şəkildə yerinə yetirməsinə şərait yaradır.
• Texnologiya əsaslı dərslərin planlaşdırılmasında şagirdlərin mövcud bilik səviyyəsi, texnoloji bacarıqları və resurslara çıxış imkanları nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma öyrənmə prosesində bərabərliyin təmin olunmasına xidmət edir.

Elmi tədqiqatlar göstərir ki, texnologiya əsaslı dərslərdə ən vacib məqamlardan biri dərsin əvvəlcədən sınaqdan keçirilməsidir. Müəllimin dərsi yalnız kağız üzərində planlaşdırması kifayət etmir; dərs şagirdin real istifadəsi baxımından da yoxlanılmalıdır.

Məsələn, müəllim onlayn platformada tapşırıq hazırlayırsa, əvvəlcədən özü şagird kimi həmin platformaya daxil olmalı, tapşırığın açılıb-açılmadığını, faylın necə yükləndiyini və cavabın necə göndərildiyini yoxlamalıdır. Əgər bu mərhələlərdə çətinliklər varsa, şagird dərs zamanı vaxtını tapşırığın məzmununa deyil, texniki problemlərin həllinə sərf edəcək.

Bu zaman tez-tez texniki problemlərlə üzləşən şagirdlərin motivasiyası azalır və dərsə maraqları zəifləyir. Dərs əvvəlcədən test edildikdə və texniki çətinliklər aradan qaldırıldıqda şagirdlər diqqətlərini birbaşa məzmuna yönəldə bilirlər.

Texnologiyaya əsaslanan dərslərin effektivliyinə təsir edən əsas amillərdən biri təlimatların aydın və məqsədyönlü şəkildə verilməsidir. Araşdırmalar göstərir ki, problem çox zaman şagirdlərin texnologiyanı istifadə etmək bacarığında deyil, tapşırığın strukturunu düzgün anlamamasındadır. Uzun və ümumi yazılmış təlimatlar şagirdləri texniki detallara yönəldir və onların əsas öyrənmə məqsədini gözdən qaçırmasına səbəb olur.

Məsələn, müəllim şagirdlərdən onlayn müzakirə platformasında mövzu üzrə rəy yazmağı tələb etdikdə, “mövzu haqqında fikirlərinizi paylaşın” kimi ümumi təlimat şagirdlərdə qeyri-müəyyənlik yarada bilər. Şagirdlər rəyin həcmi, strukturu, digər iştirakçılara cavab verib-verməmələri və qiymətləndirmə meyarları barədə tərəddüd yaşayırlar. Nəticədə, tapşırıq texniki baxımdan yerinə yetirilsə də, pedaqoji məqsəd tam reallaşmır.

Əgər təlimat qısa, lakin dəqiq şəkildə verilsə, məsələn, şagirdlərdən müəyyən sayda arqument təqdim etmələri, konkret meyarlar əsasında rəy yazmaları və ən azı bir sinif yoldaşının fikrinə cavab vermələri tələb olunsa, şagirdlər texniki platformanı problem olmadan istifadə edə və diqqətlərini məzmunun keyfiyyətinə yönəldə bilərlər. Bu cür strukturlaşdırılmış və aydın təlimatlar şagirdlərin daha müstəqil və dərin öyrənməsinə şərait yaradır.

Təhsildə texnologiyanın səmərəli istifadəsi şagird baxış bucağının nəzərə alınmasını da tələb edir. Pedaqoji tədqiqatlar göstərir ki, müəllimlər dərsi planlaşdırarkən öz texnoloji bacarıqlarını deyil, şagirdlərin real imkanlarını əsas götürdükdə daha uğurlu nəticələr əldə edilir. Şagirdlərin texnologiya ilə işləmə səviyyəsi, istifadə etdikləri cihazlar və internetə çıxış imkanları dərsin dizaynında mühüm rol oynayır. Bu amillər nəzərə alınmadıqda, texnologiya bərabərsizliyi yarada və bəzi şagirdləri öyrənmə prosesindən kənarda qoya bilər.

Tədqiqatlara görə, dərsin texniki baxımdan mürəkkəb olması şagirdlərin diqqətini azaldır və onların dərsə fəal qoşulmasına mane olur. Buna görə də, bütün materialların bir məkanda toplanması, keçidlərin minimuma endirilməsi və lazımsız addımların aradan qaldırılması tövsiyə olunur. Sadə və məntiqi qurulmuş dərs strukturu şagirdlərin texnologiya ilə deyil, öyrənmə məzmunu ilə məşğul olmasına imkan yaradır.

Texnologiyaya əsaslanan dərslərin effektivliyi istifadə olunan alətlərin nə qədər müasir olmasından çox, onların tədris məqsədləri ilə necə uyğunlaşdırılmasından asılıdır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, əvvəlcədən sınaqdan keçirilmiş, aydın təlimatlarla təqdim olunan və şagirdlərin real ehtiyaclarına uyğun şəkildə planlaşdırılmış texnologiya əsaslı dərslər öyrənmə prosesini daha güclü şəkildə dəstəkləyir. Bu cür yanaşma müəllimə dərsi daha rahat və səmərəli idarə etməyə imkan verir, şagirdlər üçün isə daha dərin və mənalı öyrənmə təcrübəsi yaradır.

Ağca Talıbova